Farby do szpitali - wymogi, klasa szorowania i atesty
Farba dla służby zdrowia musi przede wszystkim pozwalać na regularne mycie i dezynfekcję ścian, nie tracąc przy tym wyglądu ani szczelności powłoki. W praktyce oznacza to cztery sprawdzalne cechy: najwyższą, 1. klasę odporności na szorowanie na mokro według normy PN-EN 13300, potwierdzoną badaniem odporność na konkretne środki dezynfekcyjne używane w placówce, ważny atest higieniczny Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP PZH-PIB) oraz skład bez niebezpiecznych pigmentów i nadmiaru biocydów. Poniżej wyjaśniamy, skąd biorą się te wymagania i jak je sprawdzić w dokumentach producenta.
Co mówią przepisy o ścianach w szpitalu
Wymagania budowlane dla placówek medycznych określa rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą. Obowiązuje wersja z 26 marca 2019 r. (tekst jednolity: Dz.U. 2022 poz. 402). Starsze rozporządzenie z 2012 r., na które powołuje się jeszcze część poradników i katalogów, zostało uchylone.
Rozdział 4 rozporządzenia, „Wymagania ogólnobudowlane”, stanowi między innymi, że:
- podłogi wykonuje się z materiałów umożliwiających ich mycie i dezynfekcję, a połączenie ścian z podłogami tak, aby dało się je myć i dezynfekować (§ 30),
- pomieszczenia i urządzenia wymagające utrzymania aseptyki oraz ich wyposażenie powinny umożliwiać mycie i dezynfekcję (§ 31),
- sufity podwieszone w pomieszczeniach o podwyższonych wymaganiach higienicznych, na przykład w salach operacyjnych, porodowych, pooperacyjnych, oparzeniowych i na oddziałach intensywnej terapii, mają zapewniać szczelność powierzchni i możliwość mycia i dezynfekcji (§ 32).
Wymogi z § 30 nie dotyczą pomieszczeń administracyjnych i socjalnych, poradni i gabinetów świadczących opiekę psychiatryczną i leczenie uzależnień oraz sal kinezyterapii. Rozporządzenie nie wskazuje konkretnych farb ani norm. Mówi, jaki efekt ma dać wykończenie, a dobór produktu należy do projektanta i wykonawcy. Jeden z producentów farb zwraca uwagę, że pomieszczenia administracyjne można malować zwykłymi farbami, ale większość pozostałych wymaga farb umożliwiających mycie i dezynfekcję.
Odporność na szorowanie - klasa według PN-EN 13300
Zmywalność farby wewnętrznej opisuje klasa odporności na szorowanie na mokro według normy PN-EN 13300. Wyznacza się ją badaniem metodą EN ISO 11998 po 28 dniach utwardzania powłoki: próbkę szoruje się określoną liczbą cykli i mierzy ubytek grubości.
| Klasa | Dopuszczalny ubytek powłoki |
|---|---|
| 1 | poniżej 5 µm po 200 cyklach |
| 2 | od 5 do poniżej 20 µm po 200 cyklach |
| 3 | od 20 do poniżej 70 µm po 200 cyklach |
| 4 | poniżej 70 µm po 40 cyklach |
| 5 | 70 µm i więcej po 40 cyklach |
Klasa 1 oznacza najwyższą odporność. W pomieszczeniach szpitalnych, które myje się codziennie, to rozsądny wybór. Uwaga na mylenie norm: część farb opisuje się jeszcze według starszej polskiej normy PN-C-81914, w której „rodzaj I” nie jest tym samym co „klasa 1” z PN-EN 13300. Porównuj produkty według tej samej normy.
Odporność na środki dezynfekcyjne
To cecha, którą najłatwiej pominąć. Preparaty dezynfekcyjne zawierają substancje czynne z różnych grup: fenole, alkohole, aldehydy, związki powierzchniowo czynne, utleniacze, metale i sole metali, kwasy i ługi. Działają one nie tylko na drobnoustroje, ale i na powłokę malarską. Na nieodpowiedniej farbie, zależnie od stężenia i czasu działania, pojawia się lepkość powierzchni, przebarwienia, zmiana połysku i silne zabrudzenie.
Standardowa metoda badania polega na nałożeniu kropli środka dezynfekcyjnego na próbkę powłoki, przykryciu jej, odczekaniu przepisowego czasu i ocenie zmian. Pomija ona jednak mechaniczne obciążenie, czyli mycie i szorowanie, które towarzyszą dezynfekcji w praktyce. Niektórzy producenci badają więc farby na urządzeniu do testu szorowania według ISO 11998 z użyciem środka dezynfekcyjnego, co lepiej odwzorowuje codzienne sprzątanie.
Wybierając farbę, poproś producenta o tabelę odporności z nazwami środków, stężeniami i czasem działania, a potem porównaj ją z planem dezynfekcji placówki. Ogólne hasło „odporna na dezynfekcję” bez listy preparatów niewiele mówi.
Osobna sprawa to farby z dodatkami aktywnymi, na przykład z nanosrebrem lub jonami srebra. Jeden z producentów farb przypomina, że takie powłoki nadal trzeba regularnie dezynfekować, a ich użycie bez dezynfekcji nie może być traktowane jako spełnienie wymagań rozporządzenia.
Farby bezpieczne dla zdrowia - atest higieniczny
Atesty higieniczne dla wyrobów budowlanych, w tym farb, wydaje w Polsce Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy, w Zakładzie Bezpieczeństwa Zdrowotnego Środowiska. Atest na wyrób budowlany wydaje się na 5 lat, a data ważności jest wpisana w jego treść. Instytut zastrzega, że atest przestaje być ważny po zmianie składu produktu, technologii lub zakresu stosowania.
Według wymagań higienicznych NIZP PZH-PIB (aktualizacja z 2 grudnia 2024 r.) do wnętrz pomieszczeń mieszkalnych i użyteczności publicznej nie są dopuszczane między innymi:
- farby i lakiery zawierające więcej niż 0,2% biocydów (w przeliczeniu na substancję aktywną),
- wyroby zawierające więcej niż 20% węglowodorów aromatycznych,
- wyroby zawierające glikol etylenowy.
Farby, także podkładowe, nie mogą zawierać pigmentów opartych na związkach ołowiu, kadmu, rtęci i chromu(VI). Przy obecności innych lotnych związków organicznych instytut może zażądać wyników badań ich emisji do powietrza.
Przy zakupie sprawdź trzy rzeczy: czy atest jest ważny, czy dotyczy dokładnie tego produktu (a nie całej linii) i jaki zakres zastosowania obejmuje. Rozporządzenie o pomieszczeniach podmiotów leczniczych nie wymienia atestu z nazwy, ale dokument ten jest najprostszym sposobem wykazania, że wyrób oceniono pod kątem bezpieczeństwa zdrowotnego.
Farba czy farba z lakierem
Poza farbami do służby zdrowia na rynku są też bezbarwne lakiery nakładane na pomalowaną ścianę. Przykładem jest Aqua Ceramic PLUS, produkt firmy Standom. Według producenta ma on 1. klasę odporności na szorowanie na mokro, jest odporny na zwykłe środki dezynfekujące i słabe kwasy, a jego rozszerzony atest PZH obejmuje szpitale, w tym sale operacyjne i OIOM, gabinety lekarskie i stomatologiczne oraz placówki weterynaryjne. Producent podaje też zawartość LZO maksymalnie 29 g/l. Takie rozwiązanie pozwala zachować kolor farby i dołożyć warstwę łatwą do mycia, ale dokumenty sprawdza się tak samo jak przy farbie: atest, zakres zastosowania i tabelę odporności na środki używane w placówce.
Lista kontrolna przy wyborze farby do placówki medycznej
- Klasa 1 odporności na szorowanie na mokro według PN-EN 13300, potwierdzona w karcie technicznej.
- Tabela odporności na środki dezynfekcyjne z nazwami preparatów i stężeniami, zgodna z planem dezynfekcji placówki.
- Ważny atest higieniczny NIZP PZH-PIB obejmujący pomieszczenia, w których farba będzie użyta.
- Niska zawartość lotnych związków organicznych (LZO) podana w karcie produktu.
- Połączenie ścian z podłogą wykonane tak, by dało się je myć i dezynfekować, bo tego wprost wymaga rozporządzenie.
Najczęstsze pytania
Jaka klasa farby do szpitala?
Najlepiej 1. klasa odporności na szorowanie na mokro według PN-EN 13300, czyli ubytek poniżej 5 µm po 200 cyklach szorowania. Klasy 2 i 3 wystarczają w pomieszczeniach mało eksploatowanych, na przykład w pomieszczeniach administracyjnych.
Kto wydaje atesty higieniczne na farby?
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy. Wnioski składa się elektronicznie, a atest na wyrób budowlany jest ważny 5 lat od wydania.
Czy farba antybakteryjna zastępuje dezynfekcję?
Nie. Powłoki z dodatkami aktywnymi, na przykład ze srebrem, nadal trzeba regularnie dezynfekować. Liczy się przede wszystkim to, czy farba wytrzyma codzienne mycie środkami dezynfekcyjnymi.
Które przepisy określają wymagania dla ścian w szpitalu?
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 marca 2019 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 402), rozdział 4.